Ojcowie kapadoccy: Grzegorz z Nazjanzu, Grzegorz z Nyssy i Bazyli z Cezarei.
W 313 roku cesarz zachodniej części Imperium Rzymskiego Konstantyn Wielki wraz z Cesarzem Imperium Rzymskiego wschodniego Licyniuszem ogłosił w Mediolanie edykt tolerancyjny na rzecz Chrześcijan, w którym była im dana oficjalnie wolność wyznawania swojej wiary. Chrześcijanie od tej pory mogli bez przeszkód kultywować swoją religię.
W 325 roku zwołano Sobór w Nicei, którego jednym z głównych celów było osądzenie herezji nauczanych przez Ariusza, który podważał współistotną z Bogiem Ojcem boskość Syna Bożego Jezusa Chrystusa. Po zakończonym Soborze wczesnochrześcijańscy teologowie zajęli się wykładaniem i uzasadnianiem postanowień soborowych, które skierowane były przeciwko herezjom Ariusza i jego licznym zwolennikom. Prym wiedli w tym Atanazy i Hilary z Poitiers.
W Kapadocji z kolei pod wpływem nauk jednego z najwybitniejszych w dziejach Kościoła Powszechnego teologów Orygenesa, rozwijali i kształtowali swoją myśl teologiczną trzej Ojcowie Kapadoccy: Bazyli z Cezarei i jego brat Grzegorz z Nyssy, a także ich wspólny przyjaciel Grzegorz z Nazjanzu.
W pismach, listach, homiliach Ojców kapadockich można znaleźć polemikę dogmatyczną z arianizmem, zagadnienie grzechu pierworodnego, a także temat dotyczący wiecznego dziewictwa Marii z Nazaretu, a także określenie jej, jako Theotokos.

 

Grzegorz z Nazjanzu urodził się najprawdopodobniej w roku 329 lub 330 w Arianzie, w pobliżu Nazjanzu w Kapadocji, czyli dzisiejszej Turcji. Jego ojciec, który miał również na imię Grzegorz był biskupem Nazjanzu. Grzegorz pierwsze szlify teologiczne zbierał w Nazjanzie (337-343), ucząc się u Amfilochiusza, który w późniejszym czasie stał biskupem Iconium (Likaonii, Azja Mniejsza). Amfilochiusz uczył go krasomówstwa. Grzegorz z Nazjanzu najpierw podjął studia w Cezarei Kapadockiej, a następnie retorykę w Cezarei Palestyńskiej. Właśnie w Cezarei Palestyńskiej poznał nauki Orygenesa, którymi się zafascynował. W trakcie studiów udał się do Aleksandrii, gdzie biskupem był Atanazy Wielki. Tam w 358 roku przyjął chrzest. Kolejne studia rozpoczął w Atenach, gdzie zaprzyjaźnił się Bazylim z Cezarei. Około 358 – 359 roku Grzegorz powrócił do Nazjanzu. Tam został przymuszony przez swojego ojca do wejścia na drogę kapłaństwa. Ojciec wyświęcił go na kapłana w uroczystość Bożego Narodzenia. Grzegorz po święceniach pomagał ojcu w pracy duszpasterskiej, jednakże po jakimś czasie Grzegorz zapragnął wieść życie pustelnika i dlatego wybrał się Neocezarei w Poncie, gdzie przebywał Bazyli z Cezarei. Po krótkim pobycie u przyjaciela powrócił do Nazjanzu, gdzie pomagał swojemu staremu już ojcu w zarządzaniu diecezją. W tym samym czasie Bazyli został metropolitą w Cezarei Kapadockiej i aby poszerzyć swoje wpływy zaczął tworzyć nowe diecezje. Namówił między innymi Grzegorza na biskupstwo w Sasimie. Grzegorz nie chciał jednak tej funkcji sprawować i po krótkiej przygodzie z biskupstwem udał się na pustelnię do klasztoru św. Tekli w Seleucji Izauryjskiej, gdzie przebywał cztery lata (375-379).

Tam odnaleźli go chrześcijanie z Konstantynopola i pod wpływem ich próśb w 379 roku został metropolitą kościoła w Konstantynopolu, który był bardzo osłabiony przez destruktywne dla Kościoła działanie arian. W 381 roku odbywał się w Konstantynopolu sobór powszechny, któremu przewodniczył biskup Antiochii, Melecjusz. Po jego nagłej i niespodziewanej śmierci przewodnictwo nad soborem przejął Grzegorz. Podczas tego soboru przyznano tytuł patriarchów metropolitom Konstantynopola, Aleksandrii, Antiochii i Jerozolimy. Tym samym Grzegorz z Nazjanzu stał się pierwszym patriarchą Konstantynopola.
Z tego właśnie okresu pochodzi pięć Mów teologicznych Grzegorza z Nazjanzu o boskości Logosu, a także o konieczności propagowania zdrowej teologii wśród ludu Bożego. Kazania Grzegorza to swoista nauka o Trójcy Świętej, którą rozwijał polemizując z eunomianami (uznawali, że Syn nie jest podobny do Ojca)) i macedonianami (nie uznawali boskości Ducha Świętego).
Według polskiego patrologa J.M Symusiaka cztery pierwsze mowy teologiczne wygłosił w ciągu Wielkiego Postu w 380 roku, a piątą w Dzień Zesłania Ducha Świętego 31 maja 380 roku. Jego kazania teologiczne spowodowały, iż otrzymał godny i zaszczytny przydomek – „Teologa”.
Z powodu intryg polityczno-religijnych Grzegorz ustąpił ze stanowiska patriarchy Konstantynopola i powrócił na chwilę do Nazjanzu, które pozostawało bez biskupa po śmierci jego ojca. Niedługo jednak był na tym stanowisku, gdyż zrzekł się tej godności i udał się na pustelnię do Karbala Arianzos, gdzie żyjąc w ascezie i kontemplacji oddał się pracy pisarskiej. Zmarł około 390 roku. Data jego śmierci nie jest pewna, ale tradycja prawosławna podaje ją 25 stycznia 389 roku. W X wieku Cesarz Konstantyn II sprowadził relikwie Grzegorza do Konstantynopola i umieścił je w kościele Dwunastu Apostołów. Dzisiaj część tych relikwii znajduje się w bazylice św. Piotra w Rzymie, oraz w klasztorze benedyktynek S. Maria in Campo Marzio i w kościele św. Andrzeja w Mantui.
Grzegorz z Nazjanzu, jako teolog nie pisał komentarzy do Biblii, ani też nie tworzył żadnych traktatów dogmatycznych. Jego spuścizna to 45 Mów teologicznych (kazania), a także 245 listów i Poematy, których do dzisiejszych czasów ocalało, aż 507. Treścią tych utworów poetyckich są między tajemnice wiary, a także, mistyczne osobiste przeżycia Grzegorza. Grzegorz z Nazjanzu był jednym z największych poetów Kościoła Wschodniego.

Drugi z Ojców Kapadockich, czyli Bazyli z Cezarei urodził się około 330 r. w Cezarei Kapadockiej. Jego ojciec był retorem i to właśnie u niego Bazyli rozpoczął swoją naukę, którą kontynuował na studiach w Konstantynopolu, a następnie w Atenach, gdzie studiował filozofię i medycynę. Tam też zaprzyjaźnił się z Grzegorzem z Nazjanzu. Po zakończeniu studiów przyjaciele się rozstali. Grzegorz powrócił do Nazjanzu, a Bazyli do Cezarei Kapadockiej, gdzie w 358 roku się ochrzcił. Następnie wyruszył do Syrii, Mezopotamii, Egiptu i Palestyny, aby odwiedzić żyjących tam pustelników chrześcijańskich i poznać od przedsionka ich pełne ascezy życie. Kiedy powrócił z wyprawy utworzył nad rzeką Irys w Annesis koło Neocezarei Pontyjskiej, wspólnotę anachorecką (zbudował klasztor), do której zaprosił między innymi Grzegorza z Nazjanzu. Anachoretyzm była to najstarsza forma „życia klasztornego”, polegająca na tym, że pustelnicy żyli w całkowitej ascezie, koncentrując się na kontemplacji, modlitwach i „umartwianiu” swojego ciała. Bazyli z Cezarei i Grzegorz z Nazjanzu podczas pobytu w klasztorze nad Irysem, napisali wspólnie dwie słynne później reguły zakonne – większą i mniejszą, które stały się wytycznymi dla mnichów Kościoła Wschodniego. Reguła zakonna dzisiaj nazywana jest – „Regułą św. Bazylego”. Do dzisiaj istnieją zakony bazylianów, zgromadzenia świętego Bazylego.
Kiedy Bazyli powrócił do Cezarei Kapadockiej, został wyświęcony na kapłana przez biskupa Euzebiusza z Samosaty, a w 370 roku, został biskupem Cezarei i metropolitą Kapadocji i godności te sprawował do końca swojego życia. Od czasów sprawowania przez Bazylego władzy biskupiej i metropolitalnej Cezareia stała się twierdzą w walce z arianizmem. Cesarz Walens, który był wyznawcą arianizmu wysłał do Bazylego prefekta Modesta, który chciał wymusić na Bazylim łagodność wobec arianów, a gdy ten odmówił groził Bazylemu konfiskatą mienia, torturami i śmiercią. Powodem była walka, jaką toczył Bazyli z arianizmem.
Nieustraszony metropolita odpowiedział wtedy:
„I nic więcej mi nie zrobi? Kto nic nie posiada, temu nie ma co konfiskować. Wygnania nie znam, gdyż wszędzie jestem u siebie, na szerokiej Boga mego ziemi. Męczarnie krótko tylko srożyć się mogą nad lichém ciałem, którego już prawie nie mam. Śmierć zaś jest mi pożądaną, gdyż mię prędzej połączy z Bogiem; zresztą ja już prawie zamarłem światu i oddawna do grobu zdążam.“
Cesarz Walens, który przybył do Cezarei był przygnieciony majestatyczną postawą biskupa, który nie okazał przed nim żadnego lęku. Arianie jednak podburzali cesarza Walensa przeciwko Bazylemu i w dniu, kiedy metropolita miał zostać wygnany zachorował syn cesarza. Walens prosił Bazylego o pomoc i dziecko szybko wyzdrowiało. Warunkiem wyzdrowienia dziecka było to, że cesarz Walens obiecał Bazylemu, że ochrzci dziecko w prawdziwej wierze chrześcijańskiej, czego jednak nie uczynił, a pozwolił ochrzcić syna biskupowi heretykowi. Zaraz potem jego syn zmarł, a arianie sugerowali Walensowi, że winę za to ponosi Bazyli. Cesarz dał się przekonać i wydał kolejny wyrok na Bazylego ponownie skazujący go na wygnanie, ale kiedy chciał podpisać wyrok złamały mu się trzy pióra, a przy czwartym piórze zaczęła mu drżeć ręka i w rezultacie podarł pismo wierząc, że zadziałała tu jakaś wyższa moc. Od tej pory Bazyli nie był nękany już przez nikogo z Arian i mógł bez przeszkód toczyć swoja batalię z tymi heretykami nie bojąc się interwencji cesarza.
W roku 368 ogromny głód panował w Cezarei i okolicach. Bazyli najpierw wydał zarządzenie i sprzedawał dobytek kościelny między innymi lichwiarze, aby pomóc głodującym. Potem rozdał ubogim znaczny majątek, który odziedziczył po matce. To był jeden z wyrazów miłości Bazylego do Boga i do ludzi. Biskup wybudował też szpital dla ludzi biednych, chorych i podeszłym wieku, który został nazwany Basilias, od imienia Bazylego.
Bazyli zmarł 1 Stycznia 379 r. w wieku ok. 50 lat. Podobno przyczyną były posty i ciężka pracy, które wyeksploatowały jego ciało. Na jego pogrzebie było około sto tysięcy ludzi różnych wyznań i narodowości. Krzyczano: „Ojciec nasz nie żyje!
Nazwano go zwany ” Bazylim Wielkim”, a Kościół za jego pracę teologiczną, pisma, listy nazwał go tytułem honorowym „Doktora Kościoła świętego”.
Z twórczości chrześcijańskiej Bazylego zachowało się do dzisiaj sześć kazań przeciw anomejczykom, które mają charakter polemiczno-dogmatyczny. W traktacie „O Duchu Świętym” występuje z apologią boskości Ducha Świętego, co zresztą czyni i w innych pismach. Trzynaście homilii przypisywanych autorstwu Bazylego dotyczy jego admiracji do Księgi Psalmów. Kolejne 23 homilie dotyczącą etyki i moralności chrześcijan. Do dnia dzisiejszego zachowało się też 36 zachowanych listów Bazylego, które są cennym źródłem wiedzy o tym teologu i jego poglądach. Bazylemu przypisuje się także Corpus Pism Ascetycznych , ale tylko kilka z 13 pism było faktycznie jego autorstwa. Dotyczą one życia monastycznego i oparte są ściśle na Ewangelii.
Znane jest pismo Bazylego „Mowa do młodzieńców, jaki mogą odnieść pożytek z czytania książek pogańskich„, w której instruuje młodych ludzi, aby czytali pogańską literaturę, wybierając z nich te fragmenty, które nie stoją w opozycji do Pisma Świętego.
Bazyli, wraz z Grzegorzem z Nazjanzu, będąc jeszcze w klasztorze nad Irysem zebrali najcenniejsze pisma Orygenesa pod nazwą Philokalis, które były kwintesencją nauczania Orygenesa.

Grzegorz z Nyssy urodził się około 335 roku w Cezarei Kapadockiej. Był młodszym bratem Bazylego, nazwanego później „Wielkim”.
Grzegorz nie miał okazji studiować w „wielkim świecie” jak jego brat. Ukończył jedynie szkołę retora w Kapadocji, gdzie nauczał jego brat, Bazyli po powrocie ze studiów z Aten. Dzięki Bazylemu odebrał właściwe wykształcenie, co sam później podkreśla i rozpoczął karierę kościelną, którą zaraz porzucił poświęcając się retoryce. Kiedy jego brat Bazylii został mnichem, a później biskupem Cezarei i w końcu metropolitą całej Kapadocji Grzegorz pod wpływem takiego wzorca powrócił do ascetycznego życia kościelnego udając się klasztoru w Poncie. W 371 roku, mimo sprzeciwów Grzegorza, jego brat metropolita Bazyli mianował go biskupem w Nyssie. Grzegorz nie poradził sobie na tym stanowisku z uwagi na rozwijający się wtedy arianizm, którego wyznawcą był cesarz Walens Herezja ta była potępiona przez biskupów na Soborze Nicejskim I (325), ale nie przeszkadzało to jej w dalszym rozwoju i pozyskiwaniu nowych wyznawców. Grzegorz musiał uciekać z Nyssy, gdyż mocno atakowali go arianie i gdyby nie ucieczka zostałby zatrzymany i osądzony. Po trzech latach banicji Grzegorz powrócił do Nyssy, ale stało się to dopiero po śmierci cesarza Walensa.
Po przedwczesnej śmierci jego brata Bazylego, Grzegorz z Nyssy postanowił dalej realizować jego spuściznę. Rozpoczął batalię z Eunomiuszem z Kyziku, który był zaciekłym zwolennikiem arianizmu.
W 379 roku Synod antiocheński zlecił mu wizytację kościołów leżących w Poncie i przez kilka miesięcy Grzegorz sprawował w Sebaste godność metropolity. Trzy lata później w 382 roku był uczestnikiem Soboru Konstantynopolitańskiego, podczas, którego nazwano go „kolumną ortodoksji”, „filarem Kościoła”. Szczególnym wyrazem uznania i szacunku był dla Grzegorza z Nyssy rozkaz cesarza Teodozjusza, aby z Pontu usunąć wszystkich tych ludzi, którzy stali w opozycji do biskupa Grzegorza.
Biskup Grzegorz z Nyssy wygłaszał mowy na pogrzebie córki i żony cesarza, co wskazywało, jakimi względami darzył go cesarz Teodozjusz. Zmarł w wieku około 60 lat w 394 roku.
Grzegorz z Nyssy był doskonałym retorem, ekspertem w zakresie antycznej filozofii greckiej. Korzystał z niej, gdyż uważał, iż pomoże mu to zrozumieć, przybliżyć się do tajemnicy Boga i otworzyć się na Jego bezpośrednie działanie.
W swojej chrześcijańskiej twórczości oparł się na alegorycznej metodzie w interpretacji Pisma Świętego, którą zapożyczył od Orygenesa. Pozostawił po sobie bogatą spuściznę pism religijnych, m.in. ascetycznych i mistycznych, oraz komentarzy biblijnych.
Grzegorz z Nyssy napisał „O stworzeniu człowieka”. Był to komentarz do Pisma Świętego, rozważania nad tematem stworzenia, gdyż widział on w człowieku odbicie Boga i znajdował, dzięki temu drogę do Boga.
Napisał również ważną książkę na temat Mojżesza pt. „Życie Mojżesza”, którego ukazał, jako człowieka w drodze do Pana Boga. Góra Synaj stała się dla niego synonimem ludzkiej wspinaczki ku spotkaniu z Bogiem.
W swej mowie teologicznej (Oratio catechetica magna) przedstawił podstawowy zarys teologii.
Grzegorz z Nyssy w homilii Pieśni nad pieśniami twierdził, iż, jedyną drogą, aby poznać Boga i wejść z nim w mistyczną relację jest gotowość do podjęcia nawrócenia, albowiem tylko człowiek, który otrzymał Boże przebaczenie jest stanie pojąć coś z tajemnicy Boga.

Autor: Kamil Bazelak

Bibliografia
Grzegorz Teolog. U źródeł chrześcijańskiej myśli IV wieku), Poznań, Księgarnia św. Wojciecha, 1965.
Ostatni Ojcowie Kościoła Yannis Spiteris
Listy. J. Stahr (przekład z jęz. grec., wstęp i objaśnienia). Poznań: UAM, 2005, s. 333, seria: Pisma Ojców Kościoła
Szczerba W.: Apokatastaza Grzegorza z Nyssy. Tło, źródła, kształt koncepcji. Kraków: Wydawnictwo WAM, 2008,
Edward Grant: Średniowieczne podstawy nauki nowożytnej. Warszawa: Prószyński i S-ka, 2005,

« »