Gatunki literackie psalmów.
Jak wiemy, w Biblii hebrajskiej Księga Psalmów nazwana została sefer tehillim – Księga uwielbień (pochwał). Tehillim kryje ten sam źródłosłów, co częste sformułowania w hymnach alleluja (hallelu -Jah): „sławcie Jahwe”. Czasownik hebrajski halal (uwielbiać, sławić) określa samą istotę modlitwy.

Księga Psalmów została napisana w całości w języku hebrajskim, ale przez setki lat ulegała rozmaitym modyfikacjom, dlatego też najbardziej wiarygodne korekty dokonywane są przy wykorzystaniu najstarszych przekładów.
Dokładna klasyfikacja psalmów jest niezwykle trudna, ale jako pierwszy podjął się egzegeta czasów nowożytnych, niemiecki teolog luterański Hermann Gunkel, który był twórcą popularnej w biblistyce metody historii reform.
Gunkel uszeregował psalmy według rodzajów literackich. Teolog podkreślał związek formy literackiej psalmów wraz z rozwojem kultu Jahwe.

Hermann Gunkel określił klasyfikację trzech, głównych rodzajów psalmów:
1. Hymny
2. Psalmy błagalne (lamentacje)
3.Psalmy dziękczynne.

Oprócz powyższych wyróżnił również drugorzędne formy literackie (królewskie, liturgiczne, dydaktyczne, mądrościowe, wyrażające wyrocznię Jahwe).
Gunkel zwracał uwagę na to, w jakim środowisku powstał dany psalm, na cechy tego środowiska i zakorzenienie w życiu danej epoki, do której należały gatunki literackie psalmów.

Hymny – psalmy te skierowane są niemal wyłącznie ku Bogu. Gloryfikują jego wielkość i chwałę, dobroć i miłosierdzie. Są nimi psalmy: 8, 19, 29, 33, 46-48, 76, 84. 87, 93, 96-100, 103-106, 113,114, 117, 122, 135, 136, 145-150.
Hymny według Hermana Gunkela wyrażały „najgłębszą i najszlachetniejszą potrzebę każdej religii: potrzebę ukorzenia się przed Kimś ponad nami”. Hymny zawierają kontemplację stwórczego i zbawczego dzieła Boga, wdzięczność i radość z powodu Jego istnienia.”
Hymny najczęściej rozpoczynają sie od wezwania do uwielbienia Boga. Główna część hymnu ujawnia motyw lub motywy uwielbienia Boga, ale w formie opisowej lub centralnie skierowanej ku Bogu, której meritum przedstawia wielkość, moc i łaskę Bożą. Najistotniejszym punktem hymnu jest imię Boga Jahwe, zastąpione określeniem w liczbie mnogiej języka hebrajskiego „Elohim” – Bóg. Zakończenie hymnu częstokroć wraca do motywu uwielbienia Boga, któremu może towarzyszyć prośba lub życzenie.

Hymny wg. H.Gunkela dzielimy na:
1. Intronizacyjne – na cześć Króla Jahwe
2. Na cześć Syjonu
3. O motywach teofanii

Hymny intronizacyjne – charakteryzują się radością, szczęściem, niezwykle podniosłym charakterem, a także prawdą w nich zawartą, która głosi, że Bóg jest Królem (P.95, 3). Istnieją teorie, że psalmy te były tworzone i śpiewane na uroczystości „intronizacji Jahwe”, które miały być celebrowane w Izraelu. Uczeni spierali się, czy „intronizacja Jahwe” istniała, jako osobne święto, czy była częścią Święta Namiotów. Niektórzy uczeni całkowicie odrzucili możliwość istnienia takiego święta. Psalmy intronizacyjne, które głosiły królewską władzę Boga, miały w sobie też odniesienia do eschatologii, gdyż Jahwe będzie sądzić ziemię i narody.

Hymny na cześć Syjonu – charakteryzują się motywami pochwalnymi na cześć Syjonu. Święta góra Syjon, którą Bóg wybrał sobie na dom Boży, stanowi cel pielgrzymek pobożnych Izraelitów. Skoro pojawi się przed ich oczami „święty przybytek Najwyższego” (Ps 46, 5), powraca zaraz ufność i moc, gdyż „Jahwe Zastępów jest z nami” (Ps 48, 8.12).
Wstęp do Hymnów wysławia wielkość Jahwe na Syjonie, obiecując Jego opiekę nad tymi, którzy udają się do Świątyni. Centralna część hymnu opisuje, w jaki sposób Bóg się opiekował Izraelitami i w jaki sposób ich zbawiał. Góra Syjon została wybrana przez Boga, z powodu Jego miłości do Izraela – narodu wybranego. Psalmista w psalmie 87 określił Syjon, jako matkę, ojczyznę wszystkich narodów rozproszonego Ludu Bożego. W psalmach na cześć Syjonu pojawia się też motyw mówiący o tym, że Jahwe zamieszkał na Syjonie i uczynił Syjon niezwyciężonym. Według Psalmów Syjon jest: „rozkoszą”, „radością całej ziemi”, „warownym grodem”, „centrum Izraela” i centrum Ludu Bożego.

Hymny o charakterze teofanii – przedstawiają przybycie lub obecność Jahwe w żywiołach, w których się objawia ( huragan, ogień, burza), co wywołuje atawistyczny lęk, jaki dotyka ludzi na widok manifestacji Boga. Charakterystyczną cechą budowy takich hymnów są dwa elementy, a mianowicie: przybycie Jahwe i skutki tego przybycia, czyli lęk, sąd, trzęsienie ziemi, ogień, grzmoty.

Psalmy błagalne – są zbiorowymi lub indywidualnymi lamentacjami o Boże wybawienie w chwilach krytycznych dla Izraelitów, prześladowaniach, trudnościach i antycypacja śmierci.
Marcin Luter w swoim „Wprowadzeniu do psałterza” o psalmach błagalnych napisał piękne słowa:
„Gdzież znajdę słowa bólu bardziej żałosne i przejmujące niż te, które znajduję w psalmach lamentacji? Tu możesz czytać w sercach wszystkich świętych, zobaczyć śmierć, zajrzeć do samego piekła. Jak wszystko okrywa się cieniem wobec tak przerażającego widoku Bożego gniewu”.
Struktura większości Psalmów błagalnych jest następująca:
1. Wezwanie imienia Boga Jahwe, a także wezwanie do działania, udzielenia pomocy np. „ratuj”, „przybądź”.
2. Opis stanu psychicznego autora np. „biedny”, „bezbronny”.
3. Prośba o interwencję Jahwe
4. Zapewnienie o swojej niewinności i zobowiązanie w postaci ślubu, zobowiązania wobec Jahwe.
5. Częstokroć lamentacja kończy się też dziękczynieniem.
W Psalmach błagalnych kwestią, która najbardziej wyzwala lament, jest nie tyle smutek i cierpienie, ale cisza i milczenie ze strony Boga. Padają pytania: „Dokąd Panie?”, „Dlaczego?”, „Jak długo?”. Psalmista, co wynika z lektury psalmów bardziej przejmuje się chwałą Boga, niż własną przyszłością. Powołując się na dobroć, wierność i miłosierdzie wzywa pomocy Jahwe, a błaganie często kończy dziękczynieniem, pomimo, że nie otrzymał jeszcze pomocy wykazując w ten sposób bezgraniczną ufność wobec Boga.
W przypadku lamentacji zbiorowych, ich geneza spowodowana była traumatycznymi przeżyciami całego narodu, klęskami wojennymi, żywiołami, powszechnym niedostatkiem. Naród Izraela w takich sytuacjach zbierał się w Świątyni Jerozolimskiej i poprzez składanie ofiar wspólnotowych, ofiar przebłagalnych, post i modlitwę starał się przebłagać Jahwe.
W przypadku lamentacji indywidualnych, modlitwy te są szczególnie liczne, mają bogatą treść: zawierają prośby o zachowanie od niebezpieczeństw, śmierci, prześladowań, wygnania i starości, a zwłaszcza o uwolnienie od choroby, oszczerstwa i grzechu.

Psalmy dziękczynne – są w całości lub zdecydowanie znacznej części poświęcone podziękowaniom Bogu za Jego dobroć, miłość, łaskę, miłosierdzie i wybawienie, wraz z wspomnieniem beznadziejnej sytuacji, w jakiej się Izraelici znajdowali. Psalmy dziękczynne możemy sklasyfikować na indywidualne i zbiorowe.
Budowa psalmów dziękczynnych składa się w większości z prostego schematu:
1. Wprowadzenie, czyli radość i uwielbienie Boga za otrzymaną łaskę.
2. Meritum, które opisuje sytuację, z której Bóg Izraelitę lub cały naród uwolnił.
3. Podziękowanie i wyznanie, gloryfikujące wielkość i łaskawość Boga, częstokroć wraz z obietnicą złożenia ofiary dziękczynnej.

Psalmy królewskie – były skierowane bezpośrednio do Jahwe, lub też do króla izraelskiego. Psalmy skierowane do Jahwe mają w swej treści modlitwy błagalne, albo błogosławieństwa, wyrocznie, czy też personalne modlitwy za króla do Boga.

Psalmy historyczne i mądrościowe – zawierają opis cudownych dzieł Boga, a także pouczenia i dziękczynienia. Psalmy mądrościowe powstały z analizy własnego życia i historii, której Panem jest Bóg. W skład psalmów wchodziły między innymi sentencje i przysłowia, które występują też w innych Księgach Mądrościowych. Psalmy mądrościowe miały charakter typowo dydaktyczny, który opisywał rodzaj życia, jakie podoba się Bogu, a także błogosławieństwa, które są wynikiem przestrzegania Prawa i nakazów Boga.

Psalmy mesjańskie – nie posiadają określonej budowy, ale ich treść odnosi się do przyszłego Zbawcy, Wybawcy Izraela. Psalmy te nawiązują do zbawczych obietnic związanych z dynastią Dawida i nawiązują bezpośrednio do Mesjasza, który wybawi Naród Wybrany. Obietnice te spełnione zostały w naszym Zbawicielu Jezusie Chrystusie. Charakter mesjański psalmów potwierdził sam Jezus Chrystus (Łk 24,4), (Mt 21,42), (J 13,18). Taką wymowę i znaczenie psalmów potwierdzili też Apostołowie i Ojcowie Kościoła.

Nie wszystkie rodzaje psalmów możemy sklasyfikować w nadmienione już gatunki literackie psalmów. Jak wynika z analizy biblistycznej, istnieje też kilka rodzajów „nieortodyksyjnych” rodzajów literackich psalmów.
Inne rodzaje psalmów:
1. Psalmy opisujące złamanie przymierza, w kompilacji z moralizatorską mową prorocką.
2.Psalmy, które zawierają wyrocznie Jahwe i sformułowania o Jego opiece nad Izraelem.
3.Psalmy liturgiczne, które mają w treści utwory przeznaczone na wejście do Świątyni, a także związane z pielgrzymką, Arką Przymierza, albo odnowieniem przymierza z Bogiem.

Konkludując, niezależnie od tematyki danego utworu, jej przypisanej klasyfikacji literackiej wspólnym mianownikiem, elementem wszystkich psalmów jest refleksja dotycząca spotkania z Bogiem, dialog człowieka, który jest dzieckiem Bożym z Ojcem Świętym, wszechmocnym Panem Bogiem. Psalmy są zawsze odzwierciedleniem olbrzymiej wiary i miłości, nawet jeśli w treści przewija się zwątpienie. Rozpiętość emfatyczna psalmów jest ogromna, albowiem oscyluje ona ogromnej radości do smutku i rozpaczy. Psalmy niosą nam konkluzję, iż Bóg jest obecny w każdej dziedzinie ludzkiego życia.

Bibliografia:
L. Stachowiak, Wstęp do Starego Testamentu, Poznań 1990
S. Łach, Księga Psalmów (PSST VII/2), Poznań 1990
W. Borowski, Psalmy. Komentarz biblijno-ascetyczny, Kraków 1983

« »