Księga Rodzaju, czyli Pierwsza Księga Mojżeszowa opowiada o początkach działania Boga wobec świata i ludzi. Bóg stworzył cały wszechświat za sprawą swojego Słowa i to cały nasz świat, stworzony w sześć dni, bierze swój początek od Boga. Bóg jest w Księdze Rodzaju tym, który działa dla zbawienia człowieka i dzięki, któremu rozpoczyna się historia naszego świata. W pierwszych trzech rozdziałach Księgi Rodzaju mamy zawartą tajemnicę początku świata: stworzenie, upadek i obietnicę zbawienia człowieka pochodząca od Boga.

Całą Pierwszą Księgę Mojżeszową możemy podzielić na dwie części, a mianowicie:
1. Rozdziały 1-11 – przedstawiają historię stworzenia świata i człowieka, którego Bóg uczynił na swoje podobieństwo; rozdziały te przedstawiają również grzech i nieposłuszeństwo Adama i Ewy, historię Kaina i Abla, początek wzywania imienia Pana, dzieje Noego i potop i historię wieży Babel – Zigguratu, czyli piramidy schodkowej budowanej na równinie Szinear w Mezopotamii.
2. Rozdziały 12- 50 – przedstawiają historię życia i działalności patriarchów, od których pochodzi naród Izraela, dzieje Abrahama, Izaaka, Jakuba, któremu Bóg
nadał imię Isra-El, gdyż walczył z Bogiem, a także historię Józefa i jego jedenastu braci.

Geneza całego Pięcioksięgu Mojżesza opiera się na czterech tradycjach:
1. Jahwistycznej – J
2. Elohistycznej – E
3. Kapłańskiej – P
4. Deuteronomicznej –D

Najstarszym ze źródeł lub z tradycji jest tradycja jahwistyczna –J, nazwana tak od imienia Boga, czyli Jahwe. Jest to najstarsza warstwa literacka w Pięcioksięgu Mojżesza. Pochodzi najprawdopodobniej od anonimowego autora, którego nazywa się Jahwistą. Określenie to wywodzi się z faktu, iż w tym natchnionym dziele literackim do samego początku Boga nazywa się Jahwe. Pierwotnie dzieło Jahwisty najprawdopodobniej stanowiło samodzielną księgę, która opisywała dzieje Izraela, aż od opisu stworzenia przez Boga, aż do podboju Kanaanu.
Źródło jahwistyczne J po raz pierwszy po raz pierwszy opisuje, że ludzie zaczęli oddawać Bogu cześć w Księdze Rodzaju, po opisie narodzenia kolejnego syna Adama i Ewy, którym był Set, który z kolei miał w późniejszym czasie syna Enosza. W czasach Enosza „zaczęto wzywać imienia Pana” (Rdz 4,26)
Biblia Ekumeniczna: „Wtedy zaczęto wzywać imienia Pana”
Wulgata: „On zaczął pierwszy wzywać imienia Pana”.
Zdanie różnie objaśniane i interpretowane. Wzywanie imienia Pana, mogło oznaczać oddawanie Bogu czci, lub zwracanie się do Boga po imieniu w swoich modlitwach. Skoro jednak imię swoje Bóg objawił dopiero Mojżeszowi, to jakie imię Boga wymawiał Enosz?


Początek źródła jahwistycznego mamy w drugiej Księdze Rodzaju, od opisu stworzenia i upadku pierwszych ludzi, aż do Księgi Powtórzonego Prawa, a konkretnie opisu śmierci Mojżesza. Największa część źródła jahwistycznego znajduje się w Księdze Rodzaju, a część tylko w Księdze Wyjścia i Księdze Liczb. Z kolei Księga Kapłańska nie zawiera w treści żadnych śladów dokumentu J.

W Księdze Powtórzonego Prawa znajduje się fragment źródła jahwistycznego opisujący Mojżesza, który spoglądał przed śmiercią na Ziemię Obiecaną. Według niektórych badaczy źródło jahwistyczne ma swój dalszy ciąg w Księdze Jozuego, w Księdze Sędziów, a nawet w Księgach Samuela. Wiele sformułowań i tekstów z Księgi Rodzaju zaliczanych do źródła jahwistycznego, może mieć jednak jeszcze dawniejsze pochodzenie np. Pieśń Lameka, powiedzenia Noego ( Rdz, 9, 25-27), czy błogosławieństwa Jakuba.
Pieśń Lameka stanowi najstarsze świadectwo poezji hebrajskiej. Są to słowa wypowiedziane do swoich żon, Ady i Silli przez Lameka w Rdz 4:22-23
„Słuchajcie, co wam powiem, żony Lameka. Nastawcie ucha na moje słowa: Gotów jestem zabić człowieka dorosłego, jeśli on mnie zrani, i dziecko – jeśli mi zrobi siniec! Jeżeli Kain miał być pomszczony siedmiokrotnie, to Lamek siedemdziesiąt siedem razy!”
Wielu uczonych spierało się o faktyczne istnienie dokumentu J (jahwistycznego), a przede wszystkim o czas jego powstania, czy też samą naturę. Obecnie wielu uczonych datuje ją na X lub XI wiek przed Chrystusem. Czas i miejsce powstania źródła jahwistycznego ówcześni badacze oceniają na podstawie analizy oceny historii Izraela przez Jahwistę, który podaje wiele szczegółów, które identyfikują czas, w którym mógł pisać. Według egzegetów sądzi, że Jahwista mógł pisać swoje dzieło w południowej Palestynie, na terenie Judy. Jego zainteresowania i wykształcenie, które wynikają z analizy tekstów wskazują na Jerozolimę i dwór królewski, jako miejsce, w którym mógł pisać swoje dzieło. Niektórzy badacze usiłowali go nawet utożsamiać z prorokiem Natanem lub arcykapłanem Abiatarem, natomiast nie istnieją żadne przesłanki mogące potwierdzić jedną z tych tożsamości.
Odmienną opinię wyraził H.H. Schmidt, który datował Jahwistę na VII wiek i łączył go ruchem deuteronomicznym. Krytycznie jednak odniósł się do teorii Schmidta G.J Wenham w recenzji książki w „Journal of the Study of the Old Testament”.


Dokładna analiza dokumentu J wskazuje, że nie powstał z całą pewnością on w jednym czasie, lecz składa się z dwóch lub trzech złożonych warstw literackich. Dzieło jahwistyczne było przypuszczalnie kilka razy wydawane i na bieżąco uzupełniane w treści, to jednak swoje piętno wyraźnie odbił na nim jeden tylko autor, którego styl pisania widać wyraźnie podczas analizy tekstu.
Dzieło jahwistyczne w Księdze Rodzaju wskazuje na jedną główną postać, jednego aktora o w walce o sens tego świata i ludzkiego życia, a jest nim Jahwe. Dzięki temu, że Jahwe jest Panem Izraela, to naród żydowski może przeciwstawić się wszelkim trudnościom i pokonać wszelkie przeszkody, jakie się przed nim piętrzą. Jako Bóg, Pan i Stwórca świata, Jahwe jest istotą groźną, ale zarazem bardzo bliską i łaskawą dla ludzi.
Ciekawostką jest to, że imię Boże – Jahwe występuje w tekście masoreckim Starego Testamentu, aż 6828 razy, a dwudziesto pięciokrotnie występuje w skróconej formie Jāh.
Cechą charakterystyczną dla dokumentu J jest antropomorficzne ukazanie Boga w Księdze Rodzaju, dlatego też opowiadania z Pierwszej Księgi Mojżeszowej mają swój specyficzny urok, a człowiek ukazany jest w nich niezwykle realistycznie, ze swoimi pozytywnymi i negatywnymi stronami charakteru. Jahwista używa konkretnych, niezwykle obrazowych słów, nierzadko o zabarwieniu poetyckim. Z tekstu nierzadko bije lekko naiwny ton, ale opowiadania, opisy sytuacji żywo przemawiają do wyobraźni czytelnika. Niektóre sytuacje opisywane przez Jahwistę są niezwykle ekspresyjne, dynamiczne, co uwidacznia się w scenie opowiadającej o tajemniczych osobach, gościach Abrahama w Mamre (Rdz18).
Pan ukazał się Abrahamowi pod dębami Mamre, gdy ten siedział u wejścia do namiotu w najgorętszej porze dnia. Abraham spojrzawszy dostrzegł trzech ludzi naprzeciw siebie. Ujrzawszy ich podążył od wejścia do namiotu na ich spotkanie. A oddawszy im pokłon do ziemi, rzekł: «O Panie, jeśli darzysz mnie życzliwością, racz nie omijać Twego sługi!
Ekspresje, zmianę dynamiki wydarzeń widać również w opisie dramatycznej historii Józefa i jego braci. Bardzo obrazowe, pełne prostoty, ale zarazem pełne dumy i heroizmu jest opowiadanie o Hagar, która była poniżana przez Sarę, która nie chciała, aby Izmael – syn Hagar i Abrahama dziedziczył w przyszłości z jej synem Izaakiem. Abraham na żądanie Sary odprawił Hagar i ich wspólnego syna Izmaela na pustynię, dając im tylko bukłak wody i chleb. Hagar błąkała się z synem po pustyni Beer -Szeba, oddalonej około 70km od Jerozolimy. Kiedy skończyła im się woda Hagar porzuciła syna pod krzakiem, gdyż nie chciała patrzeć na jego śmierć. Izmael głośno płakał, a Bóg to usłyszał i „otworzył jej oczy”, dzięki czemu ujrzała studnię, skąd wzięła wodę i dała ją synowi. Bóg czuwał nad jej synem Izmaelem, który kiedy dorósł zamieszkał na pustyni Paran, a Hagar sprowadziła mu żonę z Egiptu.
Opowiadania Jahwisty cechuje głębia swoistego nawarstwienia znaczeniowego, gdyż łączy on elementy nadprzyrodzone (Boskie) z ziemskimi (ludzkimi), w jedną doskonale, poukładaną całość.
Jak zrozumieć Jahwistę, jego cel i liczne przesłania, jakie pojawiają się w tekście? Zdaniem wielu biblistów i badaczy kluczem do zrozumienia i odczytania teologii Jahwisty stanowi fragment z Księgi Rodzaju (12, 1-4), w którym Bóg składa obietnicę Abramowi.
„Pan powiedział do Abrama. Wyjdź ze swojego kraju, z miejsca swojego urodzenia i z domu swego ojca do ziemi, którą ci wskażę, a sprawię, że powstanie z ciebie wielki naród i będę ci błogosławił. Rozsławię twoje imię i staniesz się błogosławieństwem. Będę błogosławił tym, którzy cię błogosławią, a tych, którzy do ciebie przeklinają, będę przeklinał. W tobie będą błogosławione wszystkie plemiona ziemi.”
Jeden z biblijnych badaczy L.Ruppert był zdania, że dana obietnica była faktycznie wyjątkowa w teologii Jahwisty, jednakowoż najważniejszą była kwestia drogi człowieka przez Jahwe, która prowadziła do zbawienia. Głównym, zatem przesłaniem w źródle jahwistycznym jest szukanie odpowiedzi dotyczących zbawienia i szczęścia człowieka, gdyż według Jahwisty o szczęście i zbawienie człowieka zabiega sam Bóg i dowodów na to dostarcza historia Izraela- narodu wybranego przez Boga. Bogu zależy na szczęściu człowieka i wszystko, co czyni Pan ma na celu zbawienie człowieka.
Jahwista w Pierwszej Księdze Mojżeszowej bezustannie podkreśla zbawcze działanie Boga. To nie patriarchowie są wszechmocni, lecz wszechmocny jest tylko Jahwe. Działanie Boga w historii to nie jest jakaś cudowna, przypadkowa interwencja w życie ludzkie, lecz realizacja istniejących już praw i nieznanych nam planów Boga, jakie miał w stosunku do ludzi. Bóg działa litościwie, słuchając tych uciśnionych i pomagając im, kiedy wzywają Jego pomocy.
Bóg w dziele Jahwisty wskazuje genezę śmierci, źródło zła i cierpienia w człowieku, a także podkreśla rolę narodu wybranego w zbawczym działaniu Boga. Według Jahwisty fakt powołania Abrahama przez Boga i przymierze z nim zawarte było momentem kluczowym, ale nie był to pierwszy raz, kiedy Jahwe myślał o zbawieniu ludzi.
Jahwista uważa, iż zbawienia Izraela i ludzkości jest łaską Jahwe i całkowicie związane jest odpowiedzią człowieka na powołanie Boże. Jeśli chodzi o istotę grzechu w ujęciu Jahwisty, to polega on na zwątpieniu człowieka w dobroć i troskę Boga. Sam grzech źródle jahwistycznym w „Bereszit” (hebr.”w początku”), wiąże się nie tyle ze złamaniem, jakiś norm prawnych, czy etycznych, ale zerwaniem wspólnoty z Bogiem. Grzech doprowadza człowieka do śmierci, gdyż takie są konsekwencje oddalania się od Boga, który jest źródłem wszelkiego życia, źródłem istnienia naszego świata. Wynika z tego taka konkluzja, że człowiek musi ufać Bogu, wierzyć, wypełniać jego polecenia, być gotów do poświęcenia życia i sprawować kult religijny.
W dokumencie J, bardzo wyraźnie widać uniwersalną Bożą pedagogikę, gdyż Bóg apeluje do człowieka, poucza go, karze, daje nadzieję, pomaga w jego prośbach i błaganiach i realizuje plan zbawienia ludzi.
Smend dowodził, że materiał J w Pięcioksięgu powinien zostać podzielony na, a szczególnie Rozdział 1-11 powinien być podzielony na J1 i J2. Niektórzy badacze dowodzą, że za dokumentem J stoi jeszcze starsza tradycja np. Eissfeldt twierdzi, że L, a Pfeiffer, że S.
Badacze ze szkoły historyczno-krytycznej, zwrócili uwagę na rozbieżności w tekście Księgi Rodzaju, które wskazywały na jakąś niejednorodność, tj. dwa rodzaje imion Bożych (JHWH, Elohim, El Elion, El Szaddaj) uznano za reprezentatywne dla dokumentów J (od JHWH) oraz E (od Elohim).Dane dublety reprezentowały jedną historię, opowiedzianą z innymi bohaterami, jak w przypadku historii z żonami -siostrami, u Abrahama i u Izaaka (Rdz 12,10-20; 20; 26,1-11), czy też w przypadku dwóch oddzielnych snów Józefa o gwiazdach i snopach. Podobnie, rożne nazwy, które odnosiły się do tych samych rzeczy, lub postaci, tj. Reul/Jetro, Horeb/Synaj, Jakub/Israel, Ismaelici/Midianici. Widoczne różnice w stylu, takie jak np. dwa opisy stworzenia wskazywały wyraźnie na dwie tradycje J i E. Według opinii uczonych, która wynikała z dogłębnej analizy Świętego Tekstu dokument J opisywał Boga w sposób antropomorficzny.


Na zakończenie pozwolę sobie jednak na sformułowaniu mojej opinii, gdyż teoria jahwistyczna, elohistyczna, kapłańska i deuteronomiczna są błędne. Moim osobistym zdaniem teoria JEDP jest mylna, z uwagi na pominięcie autorytetu świętych postaci, które potwierdzają autorstwo Mojżesza. Zdaję sobie sprawę z faktu, iż wielu znamienitych badaczy i biblistów analizujących Stary Testament opowiada się za prawdziwością tej teorii. Stoi to jednak w opozycji do faktów, o których mówi nam z kolei Nowy Testament.
Jezus Chrystus w Ewangelii św.Marka potwierdził autorstwo Drugiej Księgi Mojżeszowej, które przypisał Mojżeszowi:
A o umarłych, że zmartwychwstali, czy nie czytaliście w opowiadaniu o krzewie w księdze Mojżesza, jak Bóg oznajmił: Ja jestem Bogiem Abrahama, Bogiem Izaaka i Bogiem Jakuba?” (Ew.wg.św.Marka 12,26)
Opowiadanie o krzewie było w Księdze Wyjścia (3,1-6). Z kolei innym, znaczącym świadectwem dotyczącym autorstwa Mojżesza są słowa Apostoła Pawła z Listu do Rzymian:
„Mojżesz pisze o sprawiedliwości, która pochodzi z Prawa; Człowiek, który je wypełnił, przez nie będzie żył”. (List do Rzymian 10,5)
Jest do odniesienie do Trzeciej Księgi Mojżeszowej, w której Bóg przemawia do Mojżesza.
„Będziecie przestrzegać Moich ustaw i Moich nakazów. Człowiek, który je wypełnia, dzięki nim żyje”. (Księga Kapłańska 18,5)
Apostoł Łukasz również potwierdził w Dziejach Apostolskich autorstwo Mojżesza, w zakresie Piątej Księgi Mojżeszowej. „Powiedział przecież Mojżesz: Proroka jak ja wzbudzi wam Pan, Bóg nasz, spośród braci waszych. Słuchajcie Go we wszystkim, co wam powie”. (Dzieje Apostolskie, 3,22)
„Proroka takiego jak ja jestem, wzbudzi ci Pan, Bóg twój, spośród ciebie, spośród twoich braci. Jego słuchać będziecie”. (Piąta Księga Mojżeszowa 18,15)

W mojej opinii trzy świadectwa w Nowym Testamencie są wystarczającym dowodem wskazującym na autora Pięcioksięgu, bynajmniej w zakresie Drugiej, Trzeciej i Piątej Księgi Mojżeszowej. Negując takie dowody musielibyśmy zarzucić Jezusowi Chrystusowi brak wiedzy, albo pomyłkę, a przecież byłoby to niemożliwe, gdyż Jezus był Synem Bożym, a więc był zawsze nieomylny. Pozostali dwaj autorzy św. Łukasz był uczniem Pawła i autorem Dziejów Apostolskich, co między innymi potwierdza tradycja, sięgająca II wieku (Kanon Muratoriego), a św.Paweł był autorem Listu do Rzymian, który najprawdopodobniej napisał w Grecji, w Koryncie, wiosną 58 roku po Chrystusie. Popierając teorię JEDP i negując autorstwo Mojżesza w zakresie, jakim podałem, jednocześnie dyskredytujemy Jezusa Chrystusa, jako nieomylnego Boga, a także natchnionych Duchem Świętym Apostołów Jezusa św.Pawła i św.Łukasza.

Bibliografia:
Mark Mangano „Wstęp do Starego Testamentu”
Hugolin Langkammer „Wprowadzenie do Starego Testamentu”
Wstęp do StaregoTestamentu (praca zbiorowa) Pallotinum –Poznań 1990
Biblia Ekumeniczna

« »